Uczeni zadają sobie pytanie jak wyjaśnić paradoks, że wielu ludzi umyślnie zażywa, wstrzykuje sobie lub wdycha szkodliwe substancje? Dlaczego różne formy tego dobrowolnego „samouszkodzenia” są stosowane obecnie nie tylko przez prymitywne plemiona, ale również przez najwyżej uprzemysłowione społeczeństwa? Dowody szkodliwych lub śmiertelnych następstw używania alkoholu, dymu tytoniowego czy opiatów są już dzisiaj powszechnie znane [20]. Co więcej wydaje się paradoksem to, że ludzie aktywnie poszukują tego, o czym wiadomo, iż może być szkodliwe?

Popularne obecnie teorie socjobiologów również starają się wyjaśnić, co skłania ludzi do tego, aby w ogóle zacząć przyjmować substancje szkodliwe dla zdrowia. Jako jeden z motywów podawany jest przykład ceremonialnej lewatywy praktykowanej w starożytnej cywilizacji Majów [2]. Osoby wysokiego stanu otrzymywały publicznie lewatywę, w skład której wchodził alkohol i halucynogeny. Tak zaaplikowane środki odurzające stanowiły skuteczny i wartościowy wskaźnik siły — alkohol dostawał się do krwi prosto z jelit, nie będąc wcześniej rozcieńczany w żołądku i nie ulegając detoksykacji w wątrobie. Rytuał odbywał się na oczach innych i zdaniem, socjobiologów stanowił swoisty sygnał „Jestem dość silny, aby przyjąć narkotyk, pozostaję przy zdrowiu i życiu i mam przewagę nad innymi, — którzy tego mogą nie przeżyć”.

Oprócz czynników zewnętrznych i środowiskowych — odgrywających ważną rolę w zjawisku uzależnienia — poszukuje się również czynników genetycznych warunkujących predyspozycję do jego powstania. Prace na zwierzętach genetyków kanadyjskich, zasugerowały prawdopodobieństwo udziału genu reninowego w etiologii uzależnienia od etanolu, jednak sprawa genetycznego podłoża alkoholizmu pozostaje nadal otwarta [8].

Spekulacje o nadużywaniu substancji psychoaktywnych nie ominęły popularnych ostatnio dinozaurów, a nawet starano się w ten sposób wyjaśnić przyczynę ich tajemniczego wyginięcia.

Nieprawdopodobną teorię przedawkowania narkotyków przez dinozaury — co w rezultacie mogło doprowadzić bezpośrednio do ich wymarcia — wysunął psychiatra Rondla Siege/. Rośliny okrytozalążkowe wytwarzają czynniki psychodeliczne, których współczesne ssaki unikają ze względu na ich gorzki smak. Dinozaury nie miały ani środków, by rozpoznawać gorycz,   ani wątroby zdolnej do skutecznego pozbycia się tych substancji. Jego hipoteza głosi, że na lądach po przeszło 100 milionach lat niekwestionowanej dominacji dinozaury wyginęły w wyniku przedawkowania substancji psychodelicznych. Na poparcie swej tezy Singel twierdzi, że śmierć w wyniku przedawkowania narkotyków może wyjaśnić dlaczego skamieniałości dinozaurów leżą tak często w nienaturalnych pozycjach. Hipoteza ta została jednak przez naukowców odrzucona [2].

Kępiński, w rytmie biologicznym człowieka wyróżnia dzień i noc. Dzień, to panowanie rozsądku i rzeczywistości, natomiast noc to władztwo tajemnych sił, dzikich namiętności, ekstazy, olśnienia i panicznego lęku. Stąd tęsknota człowieka za psychozą, za innym widzeniem świata, oderwaniem od rzeczywistości [13]. Alkohol i narkotyki ułatwiają zaspokojenie tej tęsknoty. Popularne jest stosowanie środków psychotropowych przez artystów. Stanisław Witkiewicz zaznaczał na swych dziełach pod wpływem czego powstawały [22].

Używanie narkotyków przez człowieka datuje się od tysięcy lat. Ludzkość zawsze interesowała się substancjami psychoaktywnymi wpływającymi na zmiany nastroju, percepcji otoczenia, poznawania nowej rzeczywistości. Samo określenie „narkomania” po chodzi od greckich słów narke — odurzenie i mania — szaleństwo. Oznacza chorobliwy, nieprzeparty pociąg do przyjmowania środków odurzających [13].

Dążenie do ucieczki od codzienności, szarego otaczającego człowieka świata, znajdujemy już w starożytności. Jest ono opisane zarówno w Biblii, jak i świętych księgach innych religii. Początki zażywania narkotyków miały najczęściej charakter sakralny i dotyczyły w większości sfery kultu i różnych stopni jego wtajemniczenia.

Jednym z najstarszych środków odurzających używanych przez ludzkość są przetwory z maku opiumowego (mak — Papaver somniferum). Znane już były Sumerom 4000 — 3000 lat przed Chrystusem, o czym świadczą zapiski na odnalezionych tablicach sumeryjskich. O tego typu narkomanii wspomina także Homer w „Odysei” opisując He jenę częstującą swych gości napojem z wina i soku z naciętych makówek. W starożytnej Grecji opium stosowano także jako lekarstwo. Dla przykładu, na Krecie odnaleziono statuetkę pochodzącą z ok. 1300 — 1250 r. p.n.e. symbolizującą boginię zdrowia z głową ozdobioną stylizowanymi makówkami. Opium do medycyny europejskiej wprowadzili empirycy starogreccy na czele z Hipokratesem i Pliniuszem. Cezar Marek Aureliusz opium stosował jako środek leczniczy w przypadku wielu chorób. Do Indii i Chin mak opiumowy dotarł około VIII w. wraz z ekspansją muzułmańską, a około roku 1500 dotarł do Turcji i krajów Bliskiego Wschodu  [13].

Równie rozpowszechnione w starożytności były konopie indyjskie (Canabis indica), które stanowią podstawę do produkcji haszyszu i marihuany. Stosowano je powszechnie w Chinach już około 2800 lat p.n.e. jako środek znieczulający. Również grecki historyk Herodot w V w p.n.e. wspominał o zażywaniu konopi przez Scytów, ludność żyjącą nad Morzem Kaspijskim. Narkotyk ten był też rozpowszechniony na terenie dzisiejszych Indii, gdzie podawano go wojownikom by rozbudzić u nich zapał wojenny.

Najstarszy zachowany kodeks praw, króla babilońskiego Hammurabiego (17921750 przed Chrystusem) zawierał rozdział regulujący wyszynk alkoholu.

Inny środek odurzający znany od dawna, to roślina koka, której liści używali podczas rytuałów religijnych Inkowie. Po podboju Ameryki Południowej przez Hiszpanów używanie koka rozpowszechniło się wśród szerszych kręgów ludności.

W wieku XVIII spożywanie niektórych substancji psychoaktywnych przybrało szersze rozmiary, a problemy związane z ich nagminnym używaniem zostały odnotowane przez historię. Przykładem mogą być tzw.  Wojny Opiumowe, które były próbą przejęcia olbrzymich zysków płynących z handlu opium, którego właściwości uzależniające były wtedy nieznane.

Używanie narkotyków w celach nie medycznych w XIX wieku rozpowszechniło się w wielu regionach świata (głównie Europa i Ameryka Północna). We Francji, używanie  haszyszu czy palenie marihuany było bardzo rozpowszechnione, szczególnie w krę gach artystycznych (Rimbaud, Baudelaire, Gautier). Dopiero wtedy też odkryto właściwości uzależniające opium. Na przełomie wieków, święcąca tryumfy filozofia modernizmu związana z postawą dekadencką,  uznawała wszystko, co normalne, zdrowe i  trzeźwe za synonimy pospolitości i wulgarności- Dlatego też narkotyki, obok alkoholu, stały się w tym czasie jednym z elementów stylu życia, przy czym zjawisko to nie wychodziło poza sfery zamożnych kręgów społeczeństwa i artystów [22].

312

Jednakże prawdziwy rozkwit narkomanii, związany z rewolucją chemiczną, pojawił się w XX wieku. W latach 1920-1930 w Europie, Ameryce i Azji narkomania przybrała bardzo groźne rozmiary i stała się jednym z ważniejszych problemów społecznych. Warto w tym miejscu dla przykładu  zaznaczyć, iż w Paryżu w roku 1924 istniało około 1 200 potajemnych palarni opium, których goście w sposób nieregularny, z ciekawości, a później z uzależnienia szukali prawdziwego sensu życia [13].

Od drugiej połowy lat sześćdziesiątych mamy już do czynienia z prawdziwą falą narkotycznych uzależnień obejmującą duże grupy społeczeństwa, a szczególnie młodzież i dzieci.

Postęp i osiągnięcia chemii, medycyny i farmakologii sprzyjały rozpowszechnianiu się stosowania leków psychotropowych. Leki te wpływają na czynności psychiczne i stany emocjonalne, a stosowane u osób chorych, mają na celu normalizowanie zaburzeń psychicznych lub łagodzenie objawów chorób psychicznych. Jednakże w coraz większym stopniu leki te stają się coraz popularniejsze wśród ludzi nie szukających medycznego uzasadnienia dla ich stosowania, lecz używających ich w celu wprawie nia się w odmienny stan psychiczny, w celu ucieczki od rzeczywistości. Tak, więc problem walki z uzależnieniem pojawił się w XX wieku.