1.Beresford T.P., Biow F.c., Hill E.: Comparison of CAGE questionnaire and computer-assisled laboratory profiles in screening for covert alcoholism. Lance\u0142 1990. 336, 482.<\/p>

2.Chick J.: Alcohol problems in the general hospital. Br. Med. Bull. 1994, 50, 200.<\/p>

3.Cicero T.J.: A critique of animal analogues of alcoholism. In: Majchrowicz E., Noble E.P. (Eds.) Biochemistry and Pharmacology of Elhanol. Vol. 2., Plenum Press, New York, 1979, p. 533<\/p>

4.Crick F.. The impact of molecular biology on neuroscince. Philos. Trans. R. Soc. Lond. B. Biol. Sci. 1999, 354, 2021<\/p>

5.Davis L.J., de la Fuente J.R., Morse R.M. et al.: Self-administered alcoholism screening test (SAAST): comparison of classificatory accuracy in two cultures. Alcohol. Clin. Exp. Res. 1989, 13, 224.<\/p>

6.Dyr W.: Wyselekcjonowane linie szczur\u00f3w WHP i WLP: charakterystyka behawioralna i neurochemiczna. Alkohol. Narkom. 2002, 15, 383<\/p>

7.Edwards G., Gross M.M.: Alcohol dependence: provisional description of a clinical syndrome. Brit. Med. J. 1976, 1 , 1058.<\/p>

8.Gould S.J.: The evolution of life on Ihe earth. Sci. Am. 1994. 2711 84<\/p>

9.Koro’ E., Bie\u0144kowski P., Kostowski W.: Od motywacji do nagrody: eksperymentalne modele „g\u0142odu\u201d I nawrot\u00f3w picia alkoholu etylowego. Alkohol. Narkom. 2001, 14, 59.<\/p>

10.Kostowski W.: Dopamina a mechanizmy nagrody i rozw\u00f3j uzale\u017cnie\u0144: fakly i hipotezy. Alkohol. Narkom. 2000, 13, 189.<\/p>

11.Kostowski W.: Dysfunkcja mechanizmu u antynap\u0119du” – mechanism powstawania uzale\u017cnie\u0144? Alkohol. Narkom. 2001, 14, 175.<\/p>

12.Kroch S. M. Radomska, E. Krzy\u017canowska. Kierepka i wsp.: Rozpoznawanie uzaleznienia alkoholowego przy pomocy kwestionariuszy CAGE I SAAST w wybranych populacjach terapeutycznych. Przegl. Lek. 2001, 58, 263.<\/p>

13.Pach J., Kowal A., Filipecka E., Kroch S.: Alkohol jako przyczyna hospitalizacji w Klinice Toksykologii Collegium Medicum UJ i Oddziale Detoksykacji Szpital Specjalistycznego im. J. Babi\u0144skiego w Krakowie. Przegl. Lek. 2001, 58. 258.<\/p>

14.Satora L., Morawska J.: Szczepionka, metadon i „dzieci s\u0142o\u0144ca”. Przegl. Lek. 2003, 4, 311<\/p>

15.Saunders W.M. Korsaw P.W.: Screening tesls for alcoholism findings from a community study. Br. J. Addiction 1980, 75, 37.<\/p>

16.Swenson W.M., Morse R.M.: The use of a self-administered alcoholism screening test (SAAST) in a medical center. Mayo Clin. Proc. 1975, 50, 204.<\/p>

17.Tattersall l.: The Monkey in the Mirror: Essays on the Science of What Makes Us Human. Harcourt, 2002.<\/p>

18.Vetulani J.: Uzale\u017cnienia lekowe: Mechanizmy neurobiologiczne i podstawy farmakoterapii. Alkohol. Narkom. 2001, 14, 13.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zwierz\u0119cy model uzale\u017cnienia Zwierz\u0119ce modele s\u0105 cennym narz\u0119dziem badawczym uk\u0142adu nerwowego. Zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce mechanizmy wielu proces\u00f3w biologicznych s\u0105 wsp\u00f3lne dla ludzi i zwierz\u0105t przypuszcza si\u0119, \u017ce dzi\u0119ki badaniom na zwierz\u0119tach mo\u017cliwe jest poznanie molekularnych mechanizm\u00f3w uzale\u017cnienia. Jednak w przypadku zaburze\u0144 motywacyjnych i behawioralnych rozwijaj\u0105cych si\u0119 w trakcie uzale\u017cnienia, decyduj\u0105cych o ukszta\u0142towaniu si\u0119 trwa\u0142ego i nawracaj\u0105cego procesu patologicznego, modele zwierz\u0119ce s\u0105 zbyt du\u017cym uproszczeniem. Podstawowym pytaniem jest, czy na tym modelu badawczym mo\u017cliwa jest pe\u0142na analiza psychicznych aspekt\u00f3w uzale\u017cnie\u0144? Po wy\u017csza sytuacja sk\u0142ania do uwzgl\u0119dnienia najnowszych odkry\u0107 i przemy\u015ble\u0144 na temat ewolucji cz\u0142owieka \u015bwiadcz\u0105cych o naszej wyj\u0105tkowo\u015bci. Leszek Satora Dr n. biol. \u2013 Konsultant Jowanka Morawska Beata Szkolnicka Animal models are a valuable tool in the investigation of the nervous system. Many similarities between animal and human dependency behaviours have been observed. Animal model based on the self-administration response has contributed to understanding of the neurobiological basis of particular stages of the dependence process. Animals are used also to study thmechanism of alcohol dependence. Working out an animals model of addiction should include references tthe clinically important phenomenrelated to psychological dependencwhich has not been displayed. This situation get us to consider the latest findings and theories about evolution of the wise human. Wst\u0119p W poznaniu funkcjonowania organizm\u00f3w \u017cywych pomagaj\u0105 badania por\u00f3wnawcze. Por\u00f3wnuj\u0105c r\u00f3\u017cne organizmy i badaj\u0105c, w jaki spos\u00f3b ka\u017cde z nich rozwi\u0105za\u0142o problem \u017cycia zyskujemy wgl\u0105d w og\u00f3lne zasady, kt\u00f3rych w inny spos\u00f3b by\u015bmy niedostrzegali. Uzale\u017cnienia stanowi\u0105 stale narastaj\u0105cy problem we wszystkich spo\u0142eczno\u015bciach. W krajach wysoko rozwini\u0119tych niemal ka\u017cdy doros\u0142y cz\u0142owiek stosuje u\u017cywki w postaci kofeiny, alkoholu czy tytoniu [14]. Zasadnicz\u0105 cech\u0105 uzale\u017cnie\u0144 jest utrata kontroli nad procesami zachowania. Polega ona na kompulsywnym poszukiwaniu kontaktu ze \u015brodkiem uzale\u017cniaj\u0105cym (drug seeking)i jego pobieraniu (drug taking). Kompulsje stanowi\u0105 form\u0119 powtarzania nawracaj\u0105cych natr\u0119tnych zachowa\u0144 impulsywnych, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 bez woli osoby dotkni\u0119tej tym zaburzeniem. Nawracanie kompulsywnych zachowa\u0144 apetencyjnych nakierowanych na kontakt ze \u015brodkiem uzale\u017cniaj\u0105cym jest g\u0142\u00f3wnym objawem choroby uzale\u017cnieniowej Alkohol etylowy jest g\u0142\u00f3wnym czynnikiem wywo\u0142uj\u0105cym uzale\u017cnienia w populacji obj\u0119tej opiek\u0105 Kliniki Toksykologii CMUJ [13]. W przypadku os\u00f3b nieprzytomnych, ostro zatrutych alkoholem bardzo przydatny by\u0142by marker biochemiczny pozwalaj\u0105c na jednoznaczne rozpoznanie uzale\u017cnienia a co za tym idzie w\u0142a\u015bciwe zaopatrzenie medyczne takiego chorego [Gawlikowski \u2014personal communication]. Rozpoznanie uzale\u017cnienia alkoholowego Alkoholizm manifestuje si\u0119 utrat\u0105 kontroli nad piciem, przymusem picia, zale\u017cno\u015bci\u0105 somatyczn\u0105 i psychiczn\u0105. Decyduj\u0105cymi dla rozpoznania uzale\u017cnienia od alkoholu s\u0105 objawy zale\u017cno\u015bci psychicznej, istotn\u0105 pomoc w tym zakresie stanowi\u0105 metody kwestionariuszowe, g\u0142\u00f3wnie bezpo\u015brednie, pozwalaj\u0105ce na orientacj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 objaw\u00f3w i skutk\u00f3w uzale\u017cnienia, sposobu spo\u017cywania alkoholu, spo\u0142ecznych, ekonomicznych, rodzinnych i medycznych konsekwencji picia alkoholu u badanych pacjent\u00f3w. Kwestionariusze CAGE i SAAST wykaza\u0142y wysok\u0105 czu\u0142o\u015b\u0107 i specyficzno\u015b\u0107 pozwalaj\u0105c\u0105 na identyfikacj\u0119 os\u00f3b z problemami alkoholowymi [1\u00a0\u00a0 Procesy koholowymi [1\u00a0\u00a0 Procesy neurobiologiczne towarzysz\u0105ce d\u0142ugotrwa\u0142emu, spontanicznemu spo\u017cywaniu alkoholu, abstynencji i nawrotom picia wci\u0105\u017c pozostaj\u0105 niezbadane [1 0,11 , 18]. Badania nad alkoholizmem sprawiaj\u0105 wiele trudno\u015bci. mi\u0119dzy innymi z powod\u00f3w etycznych. Z tych samych wzgl\u0119d\u00f3w, nie s\u0105 mo\u017cliwe eksperymentalne metody poszukiwania nowych sposob\u00f3w farmakoterapii na ludziach. R\u00f3wnie\u017c przedkliniczna ocena skuteczno\u015bci leczenia alkoholizmu dokonuje si\u0119 na modelach innych ni\u017c cz\u0142owiek [14]. Uzale\u017cnienie \u201epsychiczne\u201d w modelach zwierz\u0119cych. Zwierz\u0119ce modele spe\u0142niaj\u0105ce \u015bci\u015ble okre\u015blone kryteria [3] s\u0105 u\u017cyteczne w badaniu mechanizm\u00f3w uzale\u017cnie\u0144 (np. od alkoholu). Modele oparte na d\u0142ugotrwa\u0142ym i stopniu mechanizm\u00f3w uzale\u017cnie\u0144 (np. od alkoholu). Modele oparte na d\u0142ugotrwa\u0142ym i stopniowo narastaj\u0105cym piciu w warunkach wolnego wyboru wydaj\u0105 si\u0119 zbli\u017cone do sytuacji, kt\u00f3r\u0105 obserwujemy u ludzi uzale\u017cnionych od etanolu [6]. Tylko nieliczne laboratoria na \u015bwiecie wyhodowa\u0142y genetyczne linie szczur\u00f3w wykazuj\u0105ce du\u017c\u0105 preferencj\u0119 do alkoholu [6,9]. Jednak, a mo\u017ce przede wszystkim zwierz\u0119cy model uzale\u017cnienia powinien dotyka\u0107 samej istoty tego problemu, a wi\u0119c zale\u017cno\u015bci psychicznej, ilo\u015b\u0107 spo\u017cywanego alkoholu nie jest w\u0142a\u015bciwym parametrem oceniaj\u0105cym zale\u017cno\u015b\u0107 psychiczn\u0105. Optymalny, odpowiadaj\u0105cy sytuacji w klinice zwierz\u0119cy model uzale\u017cnienia od alkoholu etylowego nie zosta\u0142 dotychczas opracowany [9, 10]. Tylko nieliczne laboratoria na \u015bwiecie wyhodowa\u0142y genetyczne linie szczur\u00f3w „kazuj\u0105ce du\u017c\u0105 preferencj\u0119 do alkoholu [6,9]. Jednak, a mo\u017ce przede wszystkim zwierz\u0119cy model uzale\u017cnienia powinien dotyka\u0107 samej istoty tego problemu, a wi\u0119c zale\u017cno\u015bci psychicznej, ilo\u015b\u0107 spo\u017cywanego alkoholu nie jest w\u0142a\u015bciwym parametrem oceniaj\u0105cym zale\u017cno\u015b\u0107 psychiczn\u0105. Optymalny, odpowiadaj\u0105cy sytuacji w klinice zwierz\u0119cy model uzale\u017cnienia od alkoholu etylowego nie zosta\u0142 dotychczas opracowany [9, 10]. Jednocze\u015bnie bior\u0105c pod uwag\u0119 nagradzaj\u0105cy aspekt \u015brodk\u00f3w uzale\u017cniaj\u0105cych, nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce nagroda rozumiana w kategorii odczucia subiektywnego jest dla nas czym\u015b bardziej z\u0142o\u017conym i odmiennym ni\u017c nagroda i \u201ezach\u0119ta\u201d analizowane w modelach zwierz\u0119cych. W przypadku zwierz\u0105t mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o nagrodach pierwotnych (atrakcyjny smakowo pokarm), nagradzaj\u0105ce cechy ma r\u00f3wnie\u017c uwolnienie od dozna\u0144 nieprzyjemnych. U cz\u0142owieka nagrod\u0119 stanowi\u0107 mo\u017ce abstrakcyjne wyobra\u017cenie, nie zwi\u0105zane z \u017cadnym konkretnym materialnym substratem, jak na przyk\u0142ad poczucie sukcesu zwi\u0105zane z okre\u015blonym pomys\u0142em czy rozwi\u0105zaniem problemu, stworzeniem dzie\u0142a sztuki itd. [11]. Zachodzi zatem pytanie, czy mo\u017cliwe jest poznanie psychicznych aspekt\u00f3w uzale\u017cnie\u0144 na zwierz\u0119cym modelu badawczym? Przypuszcza si\u0119, \u017ce ogromna z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 naszej psychiki jest przynajmniej po cz\u0119\u015bci zdeterminowana przez czynniki kszta\u0142tuj\u0105ce przez miliony lat nasz m\u00f3zg, organ kontroli i regulacji, odpowiedzialny za nasz\u0105 wyj\u0105tkowo\u015b\u0107. Zagadka naszej odmienno\u015bci wydaje si\u0119 by\u0107 ukryta w antropogenezie. Tak, wi\u0119c istotnym jest przytoczenie najnowszych odkry\u0107 i pogl\u0105d\u00f3w na ewolucj\u0119 cz\u0142owieka. Cz\u0142owiek rozumny uciele\u015bnia co\u015b wyj\u0105tkowego. Cz\u0142owiek jest zdolny do osi\u0105gni\u0119\u0107 zale\u017cnych od systemu nerwowego znacznie przekraczaj\u0105cych wszystko, do czego zdolne s\u0105 zwierz\u0119ta. Zadziwiaj\u0105ca jest zdolno\u015b\u0107 niekt\u00f3rych os\u00f3b do przeprowadzania w pami\u0119ci dzia\u0142a\u0144 arytmetycznych na liczbach wielocyfrowych, lub p\u0142ynne opanowanie kilkunastu j\u0119zyk\u00f3w. Cz\u0142owiek ma zdolno\u015b\u0107 kierowania biegiem my\u015bli, oraz oceny w\u0142asnego post\u0119powania. Przede wszystkim r\u00f3\u017cnimy si\u0119 od zwierz\u0105t najbardziej tajemnicz\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 naszego m\u00f3zgu \u2014 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, zwierz\u0119ta najprawdopodobniej odbieraj\u0105 otaczaj\u0105cy \u015bwiat jako kontinuum (tak jak si\u0119 im jawi). Do chwili obecnej nie wiadomo, w jaki spos\u00f3b nasz m\u00f3zg przekszta\u0142ca wy\u0142adowania elektryczne i reakcje chemiczne w do\u015bwiadczanie \u015bwiadomo\u015bci. Nadziej\u0105 w poznaniu ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci s\u0105 badania nad interakcjami licznych s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 rejon\u00f3w m\u00f3zgu Przypuszcza si\u0119, \u017ce interakcje te prawdopodobnie prowadz\u0105 do niezwykle z\u0142o\u017conych stan\u00f3w biologicznych, kt\u00f3re by\u0107 mo\u017ce s\u0105 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko mieszanin\u0105 element\u00f3w [4] Obecnie wiemy, \u017ce proces ewolucji nie przebiega\u0142 r\u00f3wnomiernie, procesy \u201ezastoju” przerywane by\u0142y \u201ewybuchami\u201d ewolucji, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o wielkich wymieraniach, podczas kt\u00f3rych znika\u0142o nawet do 90% gatunk\u00f3w [8]. Istnieje wiele szczeg\u00f3\u0142owych hipotez wyja\u015bniaj\u0105cych, dlaczego mamy tak du\u017cy m\u00f3zg. Jedna z nich zak\u0142ada\u0142a, \u017ce proces ewolucji ludzkiego m\u00f3zgu, a co za tym idzie inteligencji, polega\u0142 na kumulacji powolnych zmian, kt\u00f3re mia\u0142y doprowadzi\u0107 do prze\u0142omu jako\u015bciowego w jego funkcjonowaniu. Jednak przyk\u0142ad pierwszych ludzi nowoczesnych anatomicznie, (lecz nie behawioralnie) sugeruje, \u017ce na rozw\u00f3j ludzkiego m\u00f3zgu, a co za tym idzie na rozw\u00f3j ludzkiego zachowania, nie nale\u017cy patrze\u0107 z perspektywy ewolucji liniowej \u2014 stopniowego powi\u0119kszania poszczeg\u00f3lnych partii m\u00f3zgu\u00a0 Powstanie naszego m\u00f3zgu nale\u017cy rozpatrywa\u0107 raczej jako egzaptacj\u0119 (cech\u0119 strukturaln\u0105 i funkcjonaln\u0105 powsta\u0142\u0105 w innych okoliczno\u015bciach ni\u017c te, w kt\u00f3rych p\u00f3\u017aniej by\u0142a wykorzystywana). Jednak nie wiemy jak dosz\u0142o do egzaptacji naszego m\u00f3zgu, kt\u00f3ra leg\u0142a u pod\u0142o\u017ca jego ogromnych zdolno\u015bci poznawczych [17]. Wsp\u00f3\u0142czesne ludzkie mo\u017cliwo\u015bci przypuszczalnie pojawi\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas, gdy powsta\u0142 cz\u0142owiek nowoczesny anatomicznie (oko\u0142o 200-150 ty\u015b. lat temu), jednak pozostawa\u0142y u\u015bpione dop\u00f3ki nie uaktywni\u0142 ich jaki\u015b czynnik. Tattersall zasugerowa\u0142, \u017ce g\u0142\u00f3wnym czynnikiem i stymulatorem rozwoju my\u015blenia abstrakcyjnego cz\u0142owieka rozumnego by\u0142 bodziec o charakterze kulturowym. Przypuszczalnie dodanie my\u015blenia symbolicznego do aktywnych funkcji emocjonalnych i intuicji spowodowa\u0142o ostateczny krok do powstania naszej \u015bwiadomo\u015bci [17]. Jeste\u015bmy niew\u0105tpliwie rezultatem tego samego procesu ewolucyjnego, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do powstania ogromnej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci \u017cycia na Ziemi, ale r\u00f3wnocze\u015bnie wydaje si\u0119 nam, \u017ce jeste\u015bmy zasadniczo czym\u015b odmiennym od reszty \u015bwiata o\u017cywionego. Powstanie cz\u0142owieka by\u0142o zjawiskiem wyj\u0105tkowym. Nasza przesz\u0142o\u015b\u0107 zawiera ci\u0105gi wydarze\u0144 bardzo ma\u0142o prawdopodobnych. Jakkolwiek wygl\u0105da\u0142a ewolucja cz\u0142owieka musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce w ewolucji naszego m\u00f3zgu musia\u0142y dzia\u0142a\u0107 czynniki specjalne, kt\u00f3rych nie potrafimy wyja\u015bni\u0107. Np. wysoki metabolizm tkanki nerwowej sprawia, \u017ce m\u00f3zg jest bardzo \u201ekosztownym\u201d energetycznie narz\u0105dem, wydaje si\u0119, \u017ce dob\u00f3r naturalny powinien wyeliminowa\u0107 geny, kt\u00f3re powodowa\u0142y zu\u017cywanie zasob\u00f3w na wytworzenie tak du\u017cego narz\u0105du, kt\u00f3rego mo\u017cliwo\u015bci wykorzystywane by\u0142y tylko cz\u0119\u015bciowo. W badaniach na zwierz\u0119tach wykryto kilka zasadniczych obszar\u00f3w i struktur m\u00f3zgu zwi\u0105zanych z dzia\u0142aniem \u015brodk\u00f3w uzale\u017cniaj\u0105cych, co stanowi wa\u017cny post\u0119p w poznaniu neurobiologicznych etap\u00f3w procesu uzale\u017cnienia [6]. Jednak maj\u0105c na wzgl\u0119dzie przytoczone powy\u017cej fakty nie wydaje si\u0119 mo\u017cliwym poznanie zaburze\u0144 motywacyjnych i behawioralnych rozwijaj\u0105cych si\u0119 w trakcie uzale\u017cnienia na zwierz\u0119cym modelu badawczym, kt\u00f3ry akurat w tym przypadku jest prawdopodobnie zbyt du\u017cym uproszczeniem. Pi\u015bmiennictwo 1.Beresford T.P., Biow F.c., Hill E.: Comparison of CAGE questionnaire and computer-assisled laboratory profiles in screening for covert alcoholism. Lance\u0142 1990. 336, 482. 2.Chick J.: Alcohol problems in the general hospital. Br. Med. Bull. 1994, 50, 200. 3.Cicero T.J.: A critique of animal analogues of alcoholism. In: Majchrowicz E., Noble E.P. (Eds.) Biochemistry and Pharmacology of Elhanol. Vol. 2., Plenum Press, New York, 1979, p. 533 4.Crick F.. The impact of molecular biology on neuroscince. Philos. Trans. R. Soc. Lond. B. Biol. Sci. 1999, 354, 2021 5.Davis L.J., de la Fuente J.R., Morse R.M. et al.: Self-administered alcoholism screening test (SAAST): comparison of classificatory accuracy in two cultures. Alcohol. Clin. Exp. Res. 1989, 13, 224. 6.Dyr W.: Wyselekcjonowane linie szczur\u00f3w WHP i WLP: charakterystyka behawioralna i neurochemiczna. Alkohol. Narkom. 2002, 15, 383 7.Edwards G., Gross M.M.: Alcohol dependence: provisional description of a clinical syndrome. Brit. Med. J. 1976, 1 , 1058. 8.Gould S.J.: The evolution of life on Ihe earth. Sci. Am. 1994. 2711 84 9.Koro’ E., Bie\u0144kowski P., Kostowski W.: Od motywacji do nagrody: eksperymentalne modele „g\u0142odu\u201d I nawrot\u00f3w picia alkoholu etylowego. Alkohol. Narkom. 2001, 14, 59. 10.Kostowski W.: Dopamina a mechanizmy nagrody i rozw\u00f3j uzale\u017cnie\u0144: fakly i hipotezy. Alkohol. Narkom. 2000, 13, 189. 11.Kostowski W.: Dysfunkcja mechanizmu u antynap\u0119du” – mechanism powstawania uzale\u017cnie\u0144? Alkohol. Narkom. 2001, 14, 175. 12.Kroch S. M. Radomska, E. Krzy\u017canowska. Kierepka i wsp.: Rozpoznawanie uzaleznienia alkoholowego przy pomocy kwestionariuszy CAGE I SAAST w wybranych populacjach terapeutycznych. Przegl. Lek. 2001, 58, 263. 13.Pach J., Kowal A., Filipecka E., Kroch S.: Alkohol jako przyczyna hospitalizacji w Klinice Toksykologii Collegium Medicum UJ i Oddziale Detoksykacji Szpital Specjalistycznego im. J. Babi\u0144skiego w Krakowie. Przegl. Lek. 2001, 58. 258. 14.Satora L., Morawska J.: Szczepionka, metadon i „dzieci s\u0142o\u0144ca”. Przegl. Lek. 2003, 4, 311 15.Saunders W.M. Korsaw P.W.: Screening tesls for alcoholism findings from a community study. Br. J. Addiction 1980, 75, 37. 16.Swenson W.M., Morse R.M.: The use of a self-administered alcoholism screening test (SAAST) in a medical center. Mayo Clin. Proc. 1975, 50, 204. 17.Tattersall l.: The Monkey in the Mirror: Essays on the Science of What Makes Us Human. Harcourt, 2002. 18.Vetulani J.: Uzale\u017cnienia lekowe: Mechanizmy neurobiologiczne i podstawy farmakoterapii. Alkohol. Narkom. 2001, 14, 13.<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":3495,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"elementor_header_footer","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,10],"tags":[],"class_list":["post-3494","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-toksykologia","category-uzaleznienia"],"yoast_head":"\n