Konopie & medycyna Historia medycznego wykorzystania konopi indyjskich i ich przetwor\u00f3w liczy sobie 5000 lat. Do lat 70 ubieg\u0142ego wieku ekstrakty uzyskiwane z konopi by\u0142y dost\u0119pne w aptekach w Europie i USA. Jednak spo\u0142eczne skutki u\u017cywania \u2018medycznej marihuany\u2019 doprowadzi\u0142y do wycofania jej ze sprzeda\u017cy, za\u015b w 1970 roku konopie i uzyskiwane z nich przetwory zosta\u0142y zaliczone do grupy \u2018narkotyk\u00f3w ulicznych\u2019 i zakazane. Czytaj dalej: Konopie i medycyna – postscriptum Leszek Satora Dr n. biol. \u2013 Konsultant Ostatnie 15-20 lat, to ponowna pr\u00f3ba wykorzystania przetwor\u00f3w konopi w medycynie. Pomimo tak d\u0142ugiej historii nadal jednak nie znamy mechanizm\u00f3w odpowiedzialnych za przypisywane im w\u0142a\u015bciwo\u015bci lecznicze. Jednocze\u015bnie sugerowane dzia\u0142anie w leczeniu b\u00f3lu, lekoopornej padaczki nie jest oparte na w pe\u0142ni potwierdzonych obserwacjach medycznych. Z drugiej strony ich popularno\u015b\u0107 spowodowa\u0142a wzrost uzale\u017cnie\u0144, co umo\u017cliwi\u0142o dok\u0142adne zdiagnozowanie klinicznego obrazu rozwoju uzale\u017cnienia. Jednak nadal brak jest dowod\u00f3w na skuteczne, lecznicze dzia\u0142anie przetwor\u00f3w konopnych: medycznej marihuany i olejk\u00f3w CBD Troch\u0119 historii Ekstrakty uzyskiwane z konopi znane s\u0105 ju\u017c od najdawniejszych lat, u\u017cywane by\u0142y w celach terapeutycznych, rekreacyjnych i \u201educhowych\u201d. Pierwsze wzmianki o medycznym wykorzystaniu konopi pochodz\u0105ce z sprzed oko\u0142o 5000 lat zamieszczono w tekstach cesarza chi\u0144skiego Chen Nung. Stosowano je do leczenia malarii, zapar\u0107, b\u00f3l\u00f3w reumatycznych, znieczulania podczas porodu. Podobnie u\u017cywane by\u0142y w Egipcie i Indiach 3000 lat temu. W bardziej wsp\u00f3\u0142czesnych czasach (XIX – XXw) przetwory konopi mo\u017cna by\u0142o naby\u0107 w aptekach w Kanadzie i Wielkiej Brytanii. W USA \u2018lecznicz\u0105 marihuan\u0119\u2019 stosowano i u\u017cywano na wiele dolegliwo\u015bci (zalecenia medyczne) do 1942 roku. Za\u015b w 1970 roku konopie i przetwory z nich uzyskiwane zosta\u0142y uznane przez The Controlled Substance Act za substancje wysoce uzale\u017cniaj\u0105ce i zaliczone do grupy tzw. illicit street drugs – nielegalnych narkotyk\u00f3w ulicznych. Jednak ostatnie 15-20 lat to powt\u00f3rny wzrost zainteresowania konopiami i pr\u00f3ba wykorzystania ich potencja\u0142u na polu medycznym. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to r\u00f3wnie\u017c z ich depenalizacj\u0105 i legalizacj\u0105 w niekt\u00f3rych krajach (Amin & Ali, 2019). Sk\u0142ad i gatunki W konopiach stwierdzono oko\u0142o 540 r\u00f3\u017cnych zwi\u0105zk\u00f3w, z czego ponad 100 to fitokannabinoidy. Dominuj\u0105cym sk\u0142adnikiem psychotropowym jest \u03949-tetrahydrokannabinol (\u03949-THC), podczas gdy g\u0142\u00f3wnym niepsychoaktywnym sk\u0142adnikiem jest kanabidiol (CBD). Przypisywane \u03949-THC i CBD dzia\u0142ania terapeutyczne obejmuj\u0105 zdolno\u015b\u0107 do dzia\u0142ania jako \u015brodki przeciwb\u00f3lowe, przeciwwymiotne, przeciwzapalne, przeciwpadaczkowe oraz zapobiegaj\u0105ce neurodegeneracji (Bonini et al., 2018; Alves et al., 2020). Obecnie botanicy dopuszczaj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyst\u0119powania nast\u0119puj\u0105cych gatunk\u00f3w i podgatunk\u00f3w konopi: Cannabis sativa f. afghanica Vavilov, C. indica var. afghanica Vavilov in Vavilov & Bukinich, C. indica var. kafiristanica f. afghanica Vavilov in Vavilov & Bukinich, C. sativa subsp. culta prol. asiatica var. narcotica Serebriakova in Serebriakova & Sizov, C. afghanica var. turkistanica Clarke, C. sativa var. afghanica McPartland, C. sativa var. afghan, Sands, U.S. patent 6,403,530, 2002. W spo\u0142ecze\u0144stwie zachodnim dominuj\u0105c\u0105 form\u0105 jest C. sativa, kt\u00f3rej istnieje wiele odmian (chemicznych fenotyp\u00f3w r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 zawarto\u015bci\u0105 \u03949-THC). R\u00f3\u017cne chemotypy charakteryzuj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cn\u0105 zawarto\u015bci\u0105 substancji czynnych takich jak \u03949-THC, w stosunku do kannabidoidu (CBD). Istniej\u0105 r\u00f3wnie\u017c chemotypy zawieraj\u0105ce jako dominuj\u0105ce zwi\u0105zki kannabidiwarin lub tetrahydrocannabiwarin (THCV). Szeroka gama chemotyp\u00f3w jest szczeg\u00f3lnie charakterystyczna dla leczniczych form konopi, w przypadku kt\u00f3rych producenci staraj\u0105 si\u0119 uzyska\u0107 wysoki poziom CBD przy zmniejszonej zawarto\u015bci THC, aby zminimalizowa\u0107 niekorzystne, psychotropowe efekty tych ostatnich. Musimy jednak zdawa\u0107 sobie spraw\u0119, \u017ce konopie tak naprawd\u0119 s\u0105 ro\u015blin\u0105 o bardzo zmiennym sk\u0142adzie substancji czynnych w nich zawartych. Dwa podstawowe zwi\u0105zki, kt\u00f3re przyczyniaj\u0105 si\u0119 do warto\u015bci terapeutycznej marihuany to \u03949-THC i CBD. Naturalnie konopie zawieraj\u0105 od 5% do 15% \u03949-THC. R\u00f3\u017cne rodzaje konopi r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 stosunkiem \u03949-THC do CBD, co sprawia, \u017ce trudna mo\u017ce by\u0107 standaryzacja dawkowania. Jednak dok\u0142adne oznaczenie zawarto\u015bci \u03949-THC w produktach konopnych jest problematyczne, przez co zawsze utrudnia prawid\u0142owe dawkowanie (Bonini et al., 2018; McPortland & Small, 2020). Receptory Od dawna uwa\u017cano, \u017ce kannabinoidy oddzia\u0142uj\u0105 z receptorami wywo\u0142uj\u0105c przez to efekty psychotropowe, przeciwb\u00f3lowe lub przeciwwymiotne. Dopiero odkrycie w 1990 roku w m\u00f3zgu ssak\u00f3w receptora kannabinoidowego CB1 zapocz\u0105tkowa\u0142o kolejne badania. Wykazano, \u017ce CBD i \u03949-THC s\u0105 cz\u0119\u015bciowymi agonistami lub antagonistami receptor\u00f3w kannabinoidowych CB1 i CB2. Badania fizjologiczne potwierdzi\u0142y hipotez\u0119, \u017ce aktywacja receptora CB1 zmienia transmisj\u0119 (przeka\u017anictwo) synaptyczne. Jednak jak to si\u0119 odbywa oraz, jakie mechanizmy le\u017c\u0105 u podstaw tych efekt\u00f3w nadal, mimo trwaj\u0105cych bada\u0144, nie uda\u0142o si\u0119 w pe\u0142ni wyja\u015bni\u0107 (Alves et al., 2020). Farmakokinetyka preparat\u00f3w konopi – losy preparat\u00f3w konopi w organizmie cz\u0142owieka THC gromadzi si\u0119 w tkance t\u0142uszczowej oraz w \u015bledzionie, kt\u00f3re mog\u0105 spe\u0142nia\u0107 funkcje miejsc d\u0142ugotrwa\u0142ego przechowywania. Podczas palenia \u03949-THC bardzo szybko dostaje si\u0119 do krwioobiegu, a jego st\u0119\u017cenie w osoczu krwi ro\u015bnie praktycznie od 1-2 minut od pierwszej inhalacji. Przeprowadzone badania wykaza\u0142y, \u017ce czynniki takie jak p\u0142e\u0107, waga, wiek, stan zdrowia wp\u0142ywaj\u0105 na to w jaki spos\u00f3b \u03949-THC i inne kannabinoidy b\u0119d\u0105 oddzia\u0142ywa\u0107 na organizm. Natomiast kannabinoidy przyjmowane doustnie najwy\u017csze st\u0119\u017cenie w krwi osi\u0105gaj\u0105 po up\u0142ywie 1-2 godzin, ich poziom w osoczu krwi b\u0119dzie natomiast ni\u017cszy, ni\u017c przyjmowanych podczas palenia. \u03949-THC \u0142atwo przekracza barier\u0119 krew-m\u00f3zg i mo\u017cna znale\u017a\u0107 go w tym narz\u0105dzie w du\u017cych ilo\u015bciach. Natomiast \u03949-THC \u2018uwolniony\u2019 z t\u0142uszczu ma okres p\u00f3\u0142trwania w organizmie cz\u0142owieka kilka dni, w niekt\u00f3rych przypadkach ca\u0142kowite \u2018oczyszczenie\u2019 tkanki t\u0142uszczowej mo\u017ce trwa\u0107 nawet kilka tygodni (Amin & Ali, 2019; Alves et al., 2020) Uzale\u017cniaj\u0105ce dzia\u0142anie konopi indyjskich \u2018Natur\u0119 uzale\u017cnienia najlepiej oddaje przyk\u0142ad Addictusa, mieszka\u0144ca staro\u017cytnego Rzymu, kt\u00f3ry popad\u0142 w tak wielkie d\u0142ugi, \u017ce musia\u0142 odda\u0107 si\u0119 w niewol\u0119. Uzale\u017cnienie okre\u015bla si\u0119 jako przewlekle nawracaj\u0105ce zaburzenie powoduj\u0105ce \u2018przej\u0119cie\u2019 (niewol\u0119) ca\u0142ego naszego \u017cycia i podporz\u0105dkowanie go jednemu celowi \u2013 zdobyciu i za\u017cyciu substancji uzale\u017cniaj\u0105cej\u2019. Informacje o niskim potencjale uzale\u017cniaj\u0105cym przetwor\u00f3w konopi spowodowa\u0142y masowy wzrost ich popularno\u015bci w efekcie, kt\u00f3rego nast\u0105pi\u0142 \u2018wysyp\u2019 uzale\u017cnie\u0144. Sta\u0142a si\u0119 konieczna dok\u0142adna i uaktualniona ocena uzale\u017cniaj\u0105cego potencja\u0142u konopi. W 2018 roku zosta\u0142 opisany na \u0142amach presti\u017cowego Lancet Psychiatry neurobiologiczny model uzale\u017cnienia od przetwor\u00f3w otrzymywanych z konopi okre\u015blany jako Cannabis use disorders (CUD). Wielokrotne u\u017cywanie konopi powoduje zmiany neurobiologiczne w m\u00f3zgu, kt\u00f3re mo\u017cna podzieli\u0107 na trzy odr\u0119bne etapy, z kt\u00f3rych ka\u017cdy utrwala cykl uzale\u017cnienia. Przedkliniczne i kliniczne badania wykaza\u0142y, \u017ce podawanie \u03949-THC posiada w\u0142a\u015bciwo\u015bci zwi\u0119kszaj\u0105ce sygnalizacj\u0119 dopaminergiczn\u0105. Zwi\u0119kszone uwalnianie dopaminy jest charakterystyczne dla wszystkich substancji wywo\u0142uj\u0105cych uzale\u017cnienie (kluczowy efekt wzmacniaj\u0105cy). Objawy towarzysz\u0105ce odstawieniu konopi r\u00f3wnie\u017c pojawiaj\u0105 si\u0119 w podobnym czasie i w podobny spos\u00f3b jak po odstawieniu innych substancji uzale\u017cniaj\u0105cych. Odstawienie konopi powoduje nast\u0119puj\u0105ce objawy: rozdra\u017cnienie, z\u0142o\u015b\u0107 lub agresja, nerwowo\u015b\u0107 lub l\u0119k, trudno\u015bci z zasypianiem, skr\u00f3cenie ca\u0142kowitego czasu snu oraz obecno\u015b\u0107 koszmar\u00f3w i dziwnych sn\u00f3w, zmniejszenie apetytu lub utrata masy cia\u0142a, niepok\u00f3j, obni\u017cony nastr\u00f3j oraz objawy fizyczne powoduj\u0105ce znaczny dyskomfort, taki jak dr\u017cenie, pocenie si\u0119, gor\u0105czka, dreszcze i b\u00f3le g\u0142owy. Zazwyczaj objawy odstawienia przetwor\u00f3w konopi pojawiaj\u0105 si\u0119 od 1 do 2 dni po zaprzestaniu u\u017cytkowania i trwaj\u0105 od 7 do 14 dni. Nasilenie objaw\u00f3w odstawienia by\u0142o zwi\u0105zane z wi\u0119kszym negatywnym wp\u0142ywem na normalne, codzienne czynno\u015bci. Skutki odstawienia s\u0105 podobne do odstawienia innych narkotyk\u00f3w. Przewlek\u0142e stosowanie konopi powoduje zaburzenia funkcji poznawczych. S\u0105 one jednak specyficzne dla wieku. U m\u0142odzie\u017cy przewlek\u0142e stosowanie konopi powoduje trwa\u0142e deficyty pami\u0119ci oraz obni\u017cenia IQ. Efekty upo\u015bledzenia poszczeg\u00f3lnych funkcji w du\u017cej mierze zale\u017ca\u0142y od ilo\u015bci stosowanych\/u\u017cywanych konopi. Stosowanie konopi powoduje zaburzenia funkcjonowania receptora CB1R (docelowego receptora \u03949-THC), podobne zmiany tego receptora powoduj\u0105 takie substancje uzale\u017cniaj\u0105ce jak: heroina, stymulanty i alkohol przewlekle stosowany (Zehra et al., 2018). B\u00f3l Historia u\u017cywania konopi indyjskich do leczenia b\u00f3lu zacz\u0119\u0142a si\u0119 5000 lat temu, mimo to niewiele jest informacji na temat ewentualnego mechanizmu ich dzia\u0142ania. W rzeczywisto\u015bci wci\u0105\u017c pojawiaj\u0105 si\u0119 pytania, czy konopie mog\u0105 z\u0142agodzi\u0107 pewne rodzaje b\u00f3lu? Dowody wskazuj\u0105, \u017ce w szczeg\u00f3lno\u015bci \u03949-THC jest do\u015b\u0107 skuteczny w zmniejszaniu b\u00f3lu neuropatycznego, jednak dane s\u0105 niesp\u00f3jne i potencjalne skutki uboczne s\u0105 niepokoj\u0105ce. Badania maj\u0105ce na celu por\u00f3wnanie efekt\u00f3w palenia marihuany z placebo wykaza\u0142y, \u017ce uczestnicy generalnie zg\u0142aszali skuteczne zmniejszenie b\u00f3lu, ulga zwi\u0105zana by\u0142a z wy\u017csz\u0105 zawarto\u015bci\u0105 \u03949-THC. Jednak og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, ulga w b\u00f3lu by\u0142a niewielka i nie tak skuteczna, jak w przypadku lek\u00f3w przepisywanych specjalnie na b\u00f3l. Zaobserwowano r\u00f3wnie\u017c og\u00f3ln\u0105 zasad\u0119 skuteczniejszego \u0142agodzenia b\u00f3lu: przyjmowanie kannabinoid\u00f3w razem z istniej\u0105cymi lekami przeciwb\u00f3lowymi, w przeciwie\u0144stwie do przyjmowania ich samodzielnie. Na przyk\u0142ad spraye, takie jak Nabiximols (r\u00f3wne mieszaniny \u03949-THC i CBD), przyjmowane wraz z istniej\u0105cymi lekami przeciwb\u00f3lowymi powodowa\u0142y znaczne zmniejszenie intensywno\u015bci b\u00f3lu. Medyczna marihuana by\u0142a skuteczna w zmniejszaniu b\u00f3lu neuropatycznego tylko w kr\u00f3tkim okresie, mierzonym raczej w dniach ni\u017c tygodniach lub miesi\u0105cach. Co ciekawe, medyczna marihuana by\u0142a lepsza ni\u017c placebo w zapewnianiu minimalnej ulgi w b\u00f3lu o 30%, ale nie by\u0142o statystycznie istotnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy medyczn\u0105 marihuan\u0105 a placebo przy por\u00f3wnywaniu \u015bredniej ulgi w b\u00f3lu. W przypadku przewlek\u0142ego b\u00f3lu towarzysz\u0105cemu zapaleniu trzustki nie by\u0142o istotnej statystycznie r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy dzia\u0142aniem \u03949-THC a placebo. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, dane s\u0105 w du\u017cej mierze niejednoznaczne na poparcie idei, \u017ce medyczna marihuana zapewnia znaczn\u0105 ulg\u0119 w przewlek\u0142ym b\u00f3lu zwi\u0105zanym z rakiem, reumatoidalnym zapaleniem staw\u00f3w (Bonini et al., 2018; Amin & Ali, 2019; Alves et al., 2020). Epilepsja Padaczka dotyka oko\u0142o 65 milion\u00f3w ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie, a cz\u0119sto\u015b\u0107 zachorowa\u0144 wynosi oko\u0142o 20\u201370 nowych przypadk\u00f3w na 10 000 os\u00f3b rocznie. Oko\u0142o jedna trzecia to osoby cierpi\u0105ce na padaczk\u0119 lekooporn\u0105, co oznacza, \u017ce ich napad\u00f3w nie mo\u017cna opanowa\u0107 za pomoc\u0105 co najmniej dw\u00f3ch lek\u00f3w przeciwpadaczkowych. Tak wi\u0119c istnieje znaczne zapotrzebowanie na terapie zdolne do kontrolowania napad\u00f3w padaczkowych. Od dawna uwa\u017cano, \u017ce medyczna marihuana mo\u017ce zmniejszy\u0107 nasilenie i cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania drgawek, napad\u00f3w padaczkowych i spastyczno\u015bci. Testy maj\u0105ce na celu ocen\u0119 skuteczno\u015bci \u03949-THC i CBD na zwierz\u0119cych modelach padaczki wyra\u017anie wskazuj\u0105, \u017ce zar\u00f3wno \u03949-THC, jak i CBD maj\u0105 dzia\u0142anie przeciwdrgawkowe u gryzoni. Tak wi\u0119c, je\u015bli chodzi o modele zwierz\u0119ce, dowody w przewa\u017caj\u0105cej mierze potwierdzaj\u0105 przeciwdrgawkowe dzia\u0142anie kannabinoid\u00f3w. Ale co z dobrze skonstruowanymi, randomizowanymi badaniami klinicznymi na pacjentach? Czy kannabinoidy s\u0105 naprawd\u0119 skutecznymi \u015brodkami przeciwpadaczkowymi u ludzi? Dane kliniczne badaj\u0105ce wp\u0142yw CBD i produkt\u00f3w wzbogaconych w CBD na cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 napad\u00f3w, bezpiecze\u0144stwo i interakcje lek\u00f3w s\u0105 sk\u0105pe, a wiele popularnych informacji na temat w\u0142a\u015bciwo\u015bci przeciwpadaczkowych marihuany i kannabinoid\u00f3w jest nieprawdziwych. Jedno z najwcze\u015bniejszych bada\u0144 klinicznych z 1970 roku, zwr\u00f3ci\u0142o uwag\u0119 na randomizowane (losowo wybrani pacjenci) badanie 9 pacjent\u00f3w z oporn\u0105 na leczenie padaczk\u0105 p\u0142ata skroniowego, z kt\u00f3rych 4 otrzymywa\u0142o CBD przez 5 tygodni, a 5 z nich otrzymywa\u0142o placebo przez 5 tygodni. Dw\u00f3ch pacjent\u00f3w leczonych CBD by\u0142o wolnych od napad\u00f3w w ci\u0105gu 3 tygodni, podczas gdy \u017caden z tych, kt\u00f3rym podawano placebo, nie zg\u0142osi\u0142 ulgi w napadach. W badaniu II fazy z podw\u00f3jnie \u015blep\u0105 pr\u00f3b\u0105 przeprowadzonym w 1980 roku zbadano 15 pacjent\u00f3w z padaczk\u0105 lekooporn\u0105, z kt\u00f3rych 8 otrzymywa\u0142o CBD opr\u00f3cz normalnego leku przeciwpadaczkowego, a 7 otrzymywa\u0142o placebo. Czterech pacjent\u00f3w z CBD nie do\u015bwiadczy\u0142o napad\u00f3w padaczkowych podczas badania, a kolejnych 3 do\u015bwiadczy\u0142o cz\u0119\u015bciowej poprawy. Tylko jedna z grupy placebo wykaza\u0142a popraw\u0119, podczas gdy na innych pacjent\u00f3w nie mia\u0142o to wp\u0142ywu. Leczenie olejem konopnym wzbogaconym w CBD zawieraj\u0105cym stosunek CBD:THC wynosz\u0105cy 20:1 by\u0142o podawane dzieciom i m\u0142odzie\u017cy z padaczk\u0105 oporn\u0105 na leczenie jako dodatek do ich podstawowego standardowego leczenia przeciwpadaczkowego. W sumie 69 pacjent\u00f3w (\u015brednia wieku 9,6 lat) otrzyma\u0142o leczenie olejem konopnym wzbogaconym CBD. Zaobserwowano, zmniejszenie napad\u00f3w 0 <50% wyst\u0105pi\u0142o u 56% pacjent\u00f3w i 0 > 75% u 35% pacjent\u00f3w. Jednak, aby uzyska\u0107 prawid\u0142owy wynik dotycz\u0105cy skuteczno\u015bci stosowania leczniczej marihuany w zmniejszaniu napad\u00f3w padaczkowych u dzieci potrzebne s\u0105 badania obejmuj\u0105ce 10 000 os\u00f3b (dzieci) z uwzgl\u0119dnieniem aspektu rozwojowego (monitorowanie zmian). Dodatkowo nale\u017cy przeprowadzi\u0107 szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 analiz\u0119 fenotypow\u0105 (phenotypic characterization) badanych os\u00f3b, oraz seri\u0119 bada\u0144 neuroobrazowania w okre\u015blonych przedzia\u0142ach czasowych. Bez tego jeste\u015bmy zdani tylko na spekulacje dotycz\u0105ce tego tematu. Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c uwzgl\u0119dni\u0107 obserwowane negatywne wp\u0142yw\/skutki u\u017cywania przetwor\u00f3w konopi na m\u0142ody, rozwijaj\u0105cy si\u0119 organizm (zaburzenia pami\u0119ci, spadek IQ, czy wreszcie mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwini\u0119cia si\u0119 uzale\u017cnienia, Amin & Ali; 2019). Coraz wi\u0119cej w\u0105tpliwo\u015bci W przypadku licznych bada\u0144 z wykorzystaniem placebo \u2013 r\u00f3wnie\u017c niezb\u0119dna jest \u2018rewizja\u2019 dotychczasowej metodyki bada\u0144. Wykazano, \u017ce takie elementy jak: – oczekiwania pacjent\u00f3w s\u0105 g\u0142\u00f3wnymi mediatorami efekt\u00f3w placebo (ich ocena powinna by\u0107 regu\u0142\u0105 w ka\u017cdym badaniu klinicznym) – wcze\u015bniejsza ekspozycja na aktywne leczenie (mo\u017ce prowadzi\u0107 do znacznej odpowiedzi na placebo, dlatego nale\u017cy bardzo dok\u0142adnie oceni\u0107 histori\u0119 leczenia farmakologicznego i niefarmakologicznego przed badaniem) – komunikacja mi\u0119dzy uczestnikami badania (wp\u0142ywa na kilka wska\u017anik\u00f3w wynik\u00f3w, dlatego nale\u017cy unika\u0107 komunikacji mi\u0119dzy uczestnikami) – co wi\u0119cej, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 i przygotowa\u0107 w laboratorium osoby odpowiadaj\u0105ce i nieodpowiadaj\u0105ce na placebo poprzez odpowiednie stosowanie zar\u00f3wno procedury uczenia si\u0119, jak i genetyk\u0119, co wskazuje, \u017ce efektami placebo mo\u017cna manipulowa\u0107. Powy\u017csze przyk\u0142ady sugeruj\u0105, \u017ce nowa wiedza naukowa mo\u017ce mie\u0107 g\u0142\u0119bokie implikacje dla bada\u0144 klinicznych, w tym bada\u0144 z konopiami indyjskimi, zmieniaj\u0105c w ten spos\u00f3b projekt badania ze spekulacyjnego na oparty…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":3072,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"elementor_header_footer","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[48,13,10],"tags":[],"class_list":["post-3071","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polecane","category-toksykologia","category-uzaleznienia"],"yoast_head":"\n